Vernieuwen
Export
Volgens het CBS was in 2024 bij 7,1 procent van de Friese bedrijven sprake van internationale handel. Er sprake van internationale handel wanneer een bedrijf op jaarbasis voor minstens € 5000 importeert of voor minstens € 5000 exporteert. Landelijk ligt het percentage bedrijven met internationale handel op 7,7 procent. Ten opzichte van 2015 (8,3%) is het aandeel bedrijven met internationale handel in Fryslân iets afgenomen. Landelijk nam dit aandeel af van 10,3 procent naar 7,7 procent.
De totaalwaarde van de Friese export van goederen was in 2024 grofweg € 9,3 miljard. Ruim de helft (56%) van de Friese export ging in 2024 naar landen in de Europese Unie. Duitsland is goed voor 22 procent van de Friese export. China en de Verenigde Staten zijn beide goed voor 4% van de Friese export. De totale exportwaarde in 2024 is ten opzichte van 2021 met bijna 1,2 miljard toegenomen, goed voor een groei van 15,3 procent. Met een totaalwaarde van € 3,7 miljard leveren machines en transportmiddelen de grootste bijdrage aan de Friese export. Goed voor een aandeel van 39 procent. Producten uit de landbouw en de voedingsmiddelenindustrie vertegenwoordigen met een waarde van € 3,1 miljard een derde van de Friese export.
Patenten
In de figuur worden patenten uitgedrukt in een geïndexeerde score relatief aan het Europese gemiddelde. In de figuur zien we dat het aantal patentenaanvragen (relatief aan het Europese gemiddelde) na een redelijk stabiele periode (uitschieters daargelaten), in Groningen en Fryslân daalt, terwijl Drenthe een stijging laat zien. Topsectoren in Fryslân als het gaat om het aanvragen van patenten zijn: High Tech Systems & Materials, Water en Chemie. Het feit dat Water technologie een topsector is in Fryslân, is landelijk gezien uniek. Dit valt grotendeels te verklaren vanuit de belangrijke bijdragen van het onderzoeksinstituut Wetsus in Leeuwarden. In Groningen en Drenthe kunnen High Tech Systems & Materials en Chemie eveneens worden beschouwd als topsectoren. Daarnaast bestaat er in Groningen een belangrijke specialisatie op het gebied van Life Sciences & Health en in Drenthe op het gebied van Agriculture en Food. Op landelijk niveau scoren de drie noordelijke provincies laag op het gebied van aantal patent-aanvragen.
Innovatie
De innovatiekracht binnen Fryslân is de afgelopen jaren toegenomen. Vergeleken met de rest van Europe presteert Fryslân bovengemiddeld en kan het worden gekenmerkt als een “strong innovator” op basis van de Europese Innovatie Index (Regional Innovation Scoreboard). Vergeleken met de rest van Nederland staat Fryslân onderaan de rangschikking. De Europese Innovatie Index is een score die gebaseerd is op meerdere indicatoren, waaronder indicatoren die zich richten op investeringen in Research & Development, die samen bepalen in hoeverre een regio zich kenmerkt door sterke innovatie. Van de drie Noordelijke provincies presteert Groningen duidelijk het beste, dit valt te verklaren vanuit het feit dat Groningen met haar universiteit een groot voordeel heeft ten opzichte van Fryslân en Drenthe. De lichte groei binnen deze index die Fryslân de laatste jaren doormaakte is vergelijkbaar met de groei van innovatiekracht over de gehele breedte van de Europese Unie.
Investeringsvermogen
Het Friese ecosysteem voor innovatief ondernemerschap bevindt zich nog in een relatief onvolwassen fase. Ondanks positieve ontwikkelingen, zoals groeiende financiering in de vroege fase, blijven belangrijke ecosysteem-elementen zoals leiderschap, netwerken, kennis en investeringsvolumes onder het landelijk gemiddelde. Het versterken van deze elementen vergroot de kans voor startups en andere innovatieve bedrijven om op te schalen en door te groeien, en zo de innovatiekracht en het verdienvermogen van de Friese economie te vergroten.
Het Friese ecosysteem voor (innovatief) ondernemerschap kenmerkt zich door een sterke thematische focus, waarbij startups, scale-ups, innovatieve bedrijven, campussen en fieldlabs nauw aansluiten bij de provinciale economische speerpunten. Deze regionale specialisaties vormen de kern van het innovatieve landschap van Friesland en dragen bij aan de groei van de regionale economie. De steun voor innovatieve bedrijven én de financiering komen voornamelijk vanuit de publieke sector. Het is positief om te zien dat er veel inzet is voor het innovatiesysteem van Friesland. Maar het ontbreken van de private sector hierin is het grootste gemis – en ook de grootste kans om de innovatiekracht van Friesland te vergroten. Zowel het financieringslandschap als de ondersteunende diensten richten zich vooral op de vroege ontwikkelfase van startups. Hierdoor is er voldoende aandacht en ondersteuning voor startende ondernemingen, maar ontbreekt het structureel aan begeleiding en grotere, private vervolgfinanciering om deze startups door te laten groeien naar de scale-up fase. Dit vormt een rem op het potentieel van het Friese innovatieve bedrijfsleven en startup ecosysteem.
Van de ~51.000 economisch actieve bedrijven die Innovatiespotter identificeert in Friesland, markeren zij er ~1.370 als innovatief. Daarmee wordt 2,7% van de economisch actieve bedrijven in Friesland gezien als innovatief, vergelijkbaar met het Nederlands totaal (ook 2,7%). Daarmee is Friesland ‘even innovatief’ als het landelijk gemiddelde.
Innovatiespotter baseert zich op 11 innovatiethema’s om te bepalen of een bedrijf als innovatief wordt aangemerkt (Agrifood, Bouw, Chemie, Circulair, Energie, Health, Hightech, ICT, Logistiek, Social Impact en Water). Een bedrijf kan dus bij meerdere speerpunten worden meegerekend. (zie ook de speerpunten).
De regionale spreiding blijkt uit het kaartje hierboven. Met name bedrijven in de gemeenten Heerenveen (4,5%), Smallingerland (4,1%), Harlingen (3,5%) en De Fryske Marren (3,4%) zijn bovengemiddeld vaak innovatief.
Digitalisering
Digitalisering gaat met name over connectiviteit, dataverwerking (data-analyse) en toepassingen (zoals AI). De ontwikkeling van digitalisering draagt bij aan innovatie en is daarmee belangrijk voor de concurrentiepositie van bedrijven. Regio’s met een betere connectiviteit hebben een hoger aandeel bedrijven dat zich bezighoudt met geavanceerde technologieën. Ontwikkeling van digitalisering is van belang voor elke economische sector, aangezien elke sector op haar eigen manier belang heeft bij het verwerken van data. Een voorbeeld hiervan is de ontwikkeling van autonome systemen door bedrijven binnen het innovatiecluster Drachten. Autonome systemen zijn systemen die zonder mens functioneren of op afstand bestuurd kunnen worden, hierbij kan het gaan over vervoer in de vorm van scheepvaart, vrachtauto’s of vliegtuigen die zonder bestuurder kunnen functioneren. Ontwikkelingen op het gebied van digitalisering spelen een belangrijke rol in de ontwikkeling van dergelijke technieken.
Transitie naar circulaire economie
Friesland streeft, net als Nederland, naar een circulaire economie. In een circulaire economie worden minder grondstoffen gebruikt, worden producten en materialen hergebruikt, worden duurzame hernieuwbare grondstoffen toegepast en wordt afval geminimaliseerd. Grondstoffen blijven in een circulaire economie lang in de kringloop, wat zorgt voor minder milieuvervuiling en broeikasgasuitstoot, minder afval en zwerfafval (PBL, 2024). Wat Friesland uniek maakt, is de zogeheten ‘Friese aanpak’ – een mentaliteit van samenwerken, delen en vooral: gewoon doen. Inmiddels zijn meer dan 180 partijen aangesloten bij Vereniging Circulair Friesland, dat het regionale transitieprogramma aanstuurt.
Voor een toekomstbestendig en veerkrachtig Fryslân is het van belang dat ondernemingen de circulaire economie omarmen. Onderzoek van de Rijksuniversiteit Groningen uit 2018 wees uit dat een groot deel van de Friese bedrijven een omslag naar een meer circulair verdienmodel wil maken. Er is echter een groot verschil in de houding ten opzichte van een circulaire economie en de daadwerkelijke toepassing van de circulaire economie in het eigen bedrijf. In 2018 paste iets meer dan een vijfde van de Friese ondervraagde bedrijven circulaire principes daadwerkelijk toe.
Een indicator voor het meten van de omvang van circulaire economie is het aantal vestigingen en bijbehorende banen bij bedrijven waar sprake is van circulariteit dan wel een aannemelijke kans is dat er circulair wordt gewerkt. Dit wordt gedaan aan de hand van een door het CBS en PBL gehanteerde indeling naar bedrijfsactiviteiten. Deze wordt vervolgens losgelaten op de data uit het provinciale LISA vestigingen en werkgelegenheidsregister.
Het aantal banen behorende binnen de indeling voor circulaire economie bedraagt in 2024 13.480. Ten opzichte van 2015 is dit goed voor een stijging van 15,2 procent. Het aantal vestigingen nam met 27 procent toe tot een totaal van 4.340 in 2024. Landelijk laat de ontwikkeling van banen en vestigingen binnen de indeling van circulaire economie een vrijwel gelijke trend zien.
Ecosysteem
Er zijn in Fryslân een aantal structuren waarbinnen ondernemers elkaar ontmoeten. Deze zijn soms sectoraal georganiseerd (zoals bij de Toerisme Alliantie Fryslân en rondom de agrarische sector) en soms integraal (zoals het innovatiepact Fryslân). Economische ecosystemen manifesteren zich verder niet op de schaal van Fryslân, maar zijn geconcentreerd rondom enkele bubbels zoals bij Drachten (het innovatiecluster), Heerenveen (topsport) en Harlingen (bedrijvigheid rondom de haven). Deze bubbels stralen niet uit op de gehele provincie, dat wil zeggen dat de rest van de regio niet direct profiteert van de economische welvaart die wordt gecreëerd in de desbetreffende bubbels. (Ter vergelijk: rondom de Metropoolregio Eindhoven zijn er bedrijventerreinen in omliggende regio’s die aansluiten op Brainport) (BRE Fryslân).
De binding tussen het maatschappelijke en het economische ecosysteem is niet structureel aanwezig in de beleving van de respondenten van het BRE-onderzoek. Het zelfstandig bedrijfsleven is klein en niet bijzonder financieel krachtig en de grotere bedrijven voelen zich onvoldoende verbonden met de regio. Positieve uitzonderingen zijn: de organisatie van het skûtsjesilen en de Friese branchevereniging Koninklijke Horeca. Rondom het thema water zijn er verschillende economische triple-helix samenwerkingsverbanden te zien. Voor meer economische speerpunten geldt dat naar een Noordelijke schaal wordt gekeken.
Door de RUG is onderzoek gedaan naar het Noord Nederlandse ecosysteem. Daarbij werd gekeken naar (zwakke) elementen als financiering, netwerken en leiderschap en ook kennis. De interviews met stakeholders leveren een breed gedeeld beeld op van een relatief ijl Noord-Nederlands ecosysteem. Er is relatief weinig economische massa en dichtheid, waardoor het netwerk zwak ontwikkeld is. Aan de massa en dichtheid is op korte termijn weinig te doen, maar wel aan de ontwikkeling van netwerken. Ook het beter inrichten van de volledige financieringsketen wordt als een verbeterpunt gezien. Tenslotte lijkt het gebrek aan ambitie een negatieve spiraal te versterken: wegtrekken (en minder aantrekken) van talent zorgt voor een rem op de eventuele doorgroei van startups. (Ecosysteem Analyse Noord-Nederland, RUG).
Het gebied Noord-Nederland wordt ook door respondenten van het BRE-onderzoek omschreven als kwetsbaar wat betreft ondernemerscultuur, economische ontwikkeling en het aantrekken en behouden van talent. Dit zorgt voor een urgentie voor samenwerking op economische vraagstukken. In relatie tot deze samenwerking wordt tevens aangegeven dat er binnen de provincies ook duidelijke verschillen zijn in kennispositie en financiële status. Fryslân is een rijke provincie, Groningen is een sterke stad met bijvoorbeeld een universiteit en een academisch ziekenhuis maar heeft kwetsbare deelgebieden en Drenthe heeft het financieel moeilijk). Dit maakt het lastig om gezamenlijk een strategie te bepalen, aldus respondenten (BRE Fryslân).
